Chlebiotki v. Chlewiothki v. Chlewyothka

          Wieś Chlebiotki, położona na zachód od Nasielska pomiędzy Kossewem a Konarami, jest osadą bardzo starą, z przeszłością sięgającą epoki kamienia, a więc liczy sobie pięć tysięcy lat. O tak starej metryce świadczą liczne stanowiska archeologiczne zlokalizowane w tej miejscowości[1]. Tak stary rodowód Chlebiotek potwierdza również niestrudzony badacz dziejów Nasielska, ceniony mediewista dr Mariusz Błoński – adiunkt w Instytucie Archeologii i Etnologii PAN. W jego opinii obszar dzisiejszych Chlebiotek był terenem intensywnie eksploatowanym osadniczo w przedziale od połowy IX w. aż po wiek XIII i później do czasów nowożytnych[2].

          Najdawniejsze, ale niezbyt precyzyjne wzmianki historyczne dotyczące tej wsi sięgają początków XV w. Według nich de Chylewotki wymienione zostały w 1424 r., następnie jako Clewothky w 1425 r. i de Clewyothki w 1436 r.[3] Zapewne już w XIV w. wieś należała do rodziny Pieściorowskich herbu Grabie, dość dobrze rozrodzonej, która jednak w dziejach kraju ani nawet bliskiej okolicy niczym godnym uwagi się nie zapisała[4].

          Źródło o proweniencji sądowej z XV w. wymienia jako właściciela wsi Chlewiothki w parafii nasielskiej Jacobusa herbu Grabie w 1480 r.[5] Kolejne źródło pisane z początku XVI w. wymienia Stanislausa Chlewyeczskiego jako dziedzica i mówi o istnieniu dwóch części wsi, mianowicie Chlewiotky Magna czyli wielkie i Chlewiotky Parwa czyli małe[6]. Inne źródło pisane z tego okresu stwierdza, że w 1532 r. wieś należała do Petrusa Stanislai herbu Grabie[7]. 

[8]

          Według polskiej i czeskiej heraldyki nazwy wsi należy się dopatrywać jako pochodnej od zaprezentowanego herbu Grabie v. Chlewiotki, który ma czeskie pochodzenie i znany jest z tamtejszych pieczęci od końca lat dwudziestych XIII w.; - 1227 r. Kojato Habisic i 1275 r. Bors z Osoka[9].  Innego zdania jest prof. K. Zierhoffer autor dzieła Nazwy miejscowe północnego Mazowsza, który stwierdził, że nazwa wsi pochodzi od nazwy osobowej Chlewiotka, a być może ma ona związek z czeskim słowem kleweta, czyli plotka, oszczerstwo lub potwarz[10].

          Kolejnym cennym źródłem pisanym z drugiej połowy XVI w. jest dokument z 1576 r. wymieniający właścicieli ziemskich w powiecie nowomiejskim. Wynika z niego, że Chlewiotky Magna były własnością rycerską Jacka Chlewieckiego, zaś Chlewiotky Parwa Joana Slostowskiego z pobliskiego Słustowa[11]. Według Herbarza polskiego ks. Kacpra Niesieckiego ród Chlewickich v. Chlewieckich herbu Odrowąż wywodził się z ziemi sandomierskiej, gdzie znany był z wielu zasług na polu, zarówno religijnym, jak i powinności rycerskiej w obronie Rzeczypospolitej w okresie staropolskim[12]. Z powodu braku dostatecznych materiałów archiwalnych, trudno określić dokładnie w jaki sposób Jacek Chlewicki wszedł w posiadanie Chlebiotek, najprawdopodobniej był on zięciem właścicieli wsi, a Chlebiotki Magna były wianem jego żony?

          Bez większego ryzyka nieścisłości można przyjąć, że w rękach wymienionych właścicieli Chlebiotki pozostawały do drugiej połowy XVII w., czyli do okresu drugiej wojny północnej powszechnie nazywanej potopem szwedzkim. Gruntowne zniszczenia wojenne spowodowane przez wycofujące się wojska Karola Gustawa z Pułtuska przez Nasielsk do Płońska w maju 1657 r.[13] przyniosły zmianę stosunków własnościowych w podnasielskich wsiach. Zyskujący na znaczeniu przez koligację z rodziną królewską, Wesslowie herbu Rogala skupowali okoliczne wsie i folwarki zniszczone wojenną pożogą. Wśród całkiem licznych, bo skupiających Nasielsk i 11 wsi dóbr w mikroregionie znalazły się też Chlebiotki, stając się na przeszło wiek dziedzictwem rodu Wesslów. Wiarygodne źródło pisane o proweniencji kościelnej wymienia jako właściciela tej wsi w latach osiemdziesiątych XVIII w. Stanisława hr. Wessla herbu Rogala[14]. Jego ojcem był Franciszek piastujący godność kasztelana zakroczymskiego, matką zaś Elżbieta z hrabiów Mielżyńskich – kasztelanka śremska. Żoną Stanisława była Ludwika z Bieganowskich - starościna golubska. Nic pewnego nie można powiedzieć o dzieciach tej pary, ale z całą pewnością wiadomo, że mieli oni córkę Józefę Mariannę, z którą w 1765 r. ożenił się Stanisław hr. Dąbski herbu Godziemba[15]. Był to pan milionowej fortuny, złożonej z ośmiu miast i 100 wsi, który na swoich dobrach zabezpieczył małżonce 900 tys. florenów, kwotę fantastycznie wysoką. Wraz z ręką Wesslówny otrzymał w posagu Nasielsk i okoliczne wsie i folwarki ciągnące się szerokim pasem od Adamowa przez Budy Siennickie, Chlebiotki, Chrcynno, Kossewo, Łachany, Pniewo, Siennicę, Świeszewo, Wólkę Krogulską do Żabiczyna[16]. Dziećmi tej pary małżeńskiej byli: Stanisław, Adam i Józef oraz Agnieszka, Teodora i Marianna, którzy niczym godnym uwagi nie zapisali się w dziejach Mazowsza i ziemi nasielskiej[17]. 

          Stanisław Dąbski przeszedł do lokalnej historii jako utracjusz, który nie potrafił utrzymać magnackiej fortuny aczkolwiek próby podźwignięcia jej z upadku podejmował zadłużając się w Banku Pruskim na kolosalną kwotę 330 tys. talarów[18]. Celem tej ogromnej pożyczki była modernizacja zniszczonej wojnami szwedzkimi fortuny, zakończona niestety niepowodzeniem. W kilkanaście lat później, zadłużone dobra nasielskie rozpadły się na szereg mniejszych majątków, a Chlebiotki wraz z Kossewem, Łycznem, Amelinem, Mokrzycami i Pieścirogami stały się dziedzictwem Hilarego Ostrowskiego (1788-1870) herbu Dąbrowo-Korab. Był on Tajnym Radcą Stanu, Sekretarzem Skarbu Królestwa Polskiego, dyrektorem wydziału kontroli generalnej i podatków stałych w resorcie finansów, ale też marszałkiem szlachty guberni płockiej i właścicielem majątku Tułowice koło Sochaczewa[19]. Jego wsie i folwarki w 1840 r. utworzyły gminę Czajki i zostały przeniesione z powiatu pułtuskiego do powiatu płońskiego guberni płockiej. Miało to ścisły związek z piastowaną godnością marszałka guberni płockiej i rodziło konieczność zamieszkiwania w tej guberni[20]. Chlebiotki znalazły się wśród tych miejscowości.

          Cennym źródłem kartograficznym dotyczącym Chlebiotek jest niewątpliwie mapa okolic Nasielska z 1807 r. autorstwa napoleońskiego kartografa Ambrożego Tardieu. Naniesione na nią Chlebiotki składają się z 14 zabudowań podzielonych na dwie części, mniejsza z nich to zapewne zabudowa dworska położona na północ od dość regularnie posadowionej wsi stanowiącej drugą jej część[21]. 

          Innym źródłem dla dziejów wsi Chlebiotki jest Słownik geograficzny Królestwa Polskiego Filipa Sulimierskiego, zawierający krótką wzmiankę następującej treści: Chlebiotki, wieś powiatu pułtuskiego, gminy Czajki, parafia Nasielsk. W 1827 r. było tu 9 dymów i 74 mieszkańców[22].

Warto dodać, że ponieważ do lat siedemdziesiątych XIX w. Chlebiotki wchodziły w skład większego kompleksu dóbr Kossewo-Mokrzyce, nie było tu żadnej siedziby w postaci dworu, a jedynie zabudowania folwarczne. Przełom lat 70. i 80. XIX w. to okres zakrojonej na dużą skalę parcelacji dóbr ziemskich Kossewo-Mokrzyce przez spadkobierców Hilarego Ostrowskiego, a zwłaszcza przez jego synową Julię z Michałowskich, która nie radząc sobie z serwitutami po uwłaszczeniu chłopów najpierw zadłużyła posiadane dobra a potem wraz z wierzycielami braćmi Dawidem i Haimem Toruńczykami wyprzedała je w obliczu groźby licytacji[23]. W 1885 r. dobra ziemskie Kossewo-Mokrzyce, w skład których wchodziły Chlebiotki już nie istniały, co potwierdza Spis alfabetyczny obywateli ziemskich Królestwa Polskiego[24]. 

Ważnym wydarzeniem politycznym rzutującym na kondycję ekonomiczną ośrodków osadniczych Mazowsza Północnego, była z całą pewnością I wojna światowa. Przyniosła ona ogromne zniszczenia substancji materialnej przez stosujące taktykę spalonej ziemi wycofujące się z Kongresówki oddziały rosyjskie. Obraz nie mających precedensu zniszczeń przedstawił w swoich zapiskach pamiętnikarskich ks. Marceli Przedpełski wicedziekan nasielski, tam więc odsyłam Czytelnika po więcej szczegółów[25]. Trudno o jednoznaczne stwierdzenie, czy Chlebiotki zostały spalone w ramach akcji niszczenia Królestwa Kongresowego, zatem z ostatnim zdaniem w tej sprawie należy jeszcze poczekać. 

Po odzyskaniu niepodległości, Chlebiotki podporządkowano gminie i parafii w Nasielsku, powiatowi pułtuskiemu i województwu warszawskiemu. Źródło z epoki oparte na spisie powszechnym z 1921 r. zawiera przekaz, że wieś ta była zabudowana 9 budynkami o charakterze mieszkalnym i zamieszkała przez 73 mieszkańców. Zaledwie 7 mieszkańców Chlebiotek zadeklarowało religię rzymsko-katolicką, natomiast zdecydowana większość czyli 66 osób określiła siebie, jako ewangelistów[26]. Ogólną liczbę Niemców w gminie Nasielsk w okresie II Rzeczypospolitej oszacowano na 300 osób[27], był to zatem znaczny odsetek tej diaspory osiadły w Chlebiotkach w okresie zaboru pruskiego lat 1795-1806, wynoszący 22%. Należy pamiętać, że wielu osadników niemieckich służyło w szeregach okupacyjnej żandarmerii, dając się szczególnie we znaki miejscowej ludności. Okres Polski Ludowej przyniósł w swojej początkowej fazie zmianę dotychczasowej struktury własnościowej w Chlebiotkach wzorem wielu innych ośrodków osadniczych z liczną diasporą niemiecką. W miejsce wyrugowanych Niemców osiedlili się Polacy z bliższych i dalszych części kraju. Okres ten na razie został pominięty w tym opracowaniu i czeka na wnikliwą analizę przez młodszych badaczy dziejów Mazowsza Północnego i ziemi nasielskiej.  

dr Stanisław Tyc

 
[1] Chronologiczny wykaz stanowisk, Obszar 49-64, w zasobie Nasielskiego Domu Edukacji i Historii, (w sumie na terenie Chlebiotek znajduje się 45 stanowisk: od epoki kamiennej (3 st.), przez epokę brązu (2 st.), starożytność bez bliższego określenia (5 st.), średniowiecze (14 st.) i okres nowożytny (21 st.).
[2] M. Błoński, Wczesne dzieje Nasielska (połowa IX-XIII wieku), [w:] Dzieje Nasielska, pod red. J. Grabowskiego, Nasielsk 2025, s. 39. 
[3] K. Zierhoffer, Nazwy miejscowe północnego Mazowsza, Wrocław 1957, s. 131.
[4] S. Uruski, A. Kosiński, Rodzina Pieściorowskich, Warszawa 1916, s. 349.
[5] A. Wolff, Mazowieckie zapiski herbowe z XV i XVI wieku, Kraków 1937, s. 267.
[6] K. Zierhoffer, Nazwy miejscowe, op. cit., s. 131.
[7] A. Wolff, Mazowieckie zapiski, op. cit., s. 267.
[8] G. Górzyński, J. Kochanowski, Herby szlachty polskiej, Warszawa 1990, s. 59.
[9] Ibidem.
[10] K. Zierhoffer, Nazwy miejscowe, op. cit., s. 131.
[11] Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym, t.5, Mazowsze, wyd. A. Pawiński, Warszawa 1892, s. 643.
[12] Herbarz polski Kaspra Niesieckiego S. J., powiększony dodatkami z późniejszych autorów, rękopisów, dowodów urzędowych i wydany przez Jana Nep. Bobrowicza, t. III, Lipsk 1839, s. 35-37.
[13] J. Gieysztorowa, Zniszczenia i straty wojenne oraz ich skutki na Mazowszu, [w:] Polska w okresie drugiej wojny północnej 1655-1660, t. 1, Rozprawy, pod red. K. Lepszego, Warszawa 1957, s. 333.
[14] Regestr diecezjów Franciszka Czaykowskiego czyli właściciele ziemscy w Koronie 1783-1784, pod red. S. Górzyńskiego, Warszawa 2006, s. 531.
[15] Nasielsk. Wpisani w dzieje miasta i regionu, pod red. S. Tyca, Nasielsk 2013, s. 260-261.
[16] Regestr diecezjów, op. cit., s. 530-534.
[17] Polski Słownik Biograficzny, Warszawa 1936, s. 36.
[18] S. Tyc, Nasielsk pod panowaniem pruskim i podczas wojen napoleońskich, [w:] Dzieje Nasielska, pod red. J. Grabowskiego, Nasielsk 2025, s. 121.
[19] Szlachta wylegitymowana w Królestwie Polskim w latach 1836-1861, oprac. E. Sęczys, Warszawa 2007, s. 502, S. Tyc, Historia wsi Pieścirogi do 1939, [w:] Notatnik nr 45, 2005, s. 2.
[20] J. Szczepański, Powiat pułtuski w podziałach administracyjnych XIX i XX wieku, Pułtusk 1993, s. 14. 
[21] Plan des Environs de Nasielsk, dessine et grave par Ambroise Tardieu, Campagne 1807, w zasobie Nasielskiego Domu Edukacji i Historii.
[22] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, pod red. F. Sulimierskiego, B. Chlebowskiego, W. Walewskiego, Warszawa 1888, t. III, s. 581.
[23] APP, Hipoteka w Pułtusku, Hipoteka dóbr ziemskich Kossewo-Mokrzyce, b.p.
[24] Spis alfabetyczny obywateli ziemskich Królestwa Polskiego oraz dóbr przez nich posiadanych, Warszawa 1905, s. 148.
[25] Kronika Rzymsko-Katolickiej parafii Klukowo 1939-1947, pod red. M. M. Grzybowskiego, Płock 2007, s. 11.
[26] Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. I, M. st. Warszawa, województwo warszawskie, Warszawa 1925, s. 5.
[27] A. Sokolnicki, Miasto Nasielsk i jego najbliższa okolica w latach okupacji hitlerowskiej 1939-1945, [w:] Szkice z dziejów Nasielska i dawnej Ziemi Zakroczymskiej, pod red. S. Pazyry, Warszawa 1970, s. 69.