Krupka
Nazwa dzisiejszej dzielnicy Nasielska Krupki jest daty stosunkowo świeżej. Pochodzi bowiem dopiero z lat siedemdziesiątych XVIII w. i historycznie rzecz ujmując była określeniem młyna leżącego ok. 500 m na północny-zachód od obecnego cmentarza parafialnego. Wcześniejsza nazwa wsi brzmiała Mała Wioska, a wchodziła ona w skład uposażenia nasielskiego probostwa czyli prepozytury. W 1773 r. prepozyt ks. Nikodem Milewski pragnąc ożywić miejscowe rzemiosło ufundował na Małej Wiosce młyn wodny i cztery domostwa dla młynarza i wyrobników[1]. Od tego czasu osadę zaczęto nazywać Krupką wzorem wielu innych osad młynarskich na terenie ziem polskich. Obok mąki wytworem młyna była krupa perłowa czyli kasza, stanowiąca główny składnik ulubionej zupy w okresie staropolskim i latach późniejszych[2].
Najstarszy przekaz kartograficzny dotyczący Krupki pochodzi z 1807 r. na mapie sztabowej z tego okresu, wykonanej przez napoleońskiego kartografa Ambrożego Tardieu, widnieje młyn wodny (moulin), staw młyński i trzy domy oczynszowanych wyrobników[3].
Plan ten wykonano dla potrzeb wojsk francuskich w związku z kampanią Napoleona Bonaparte w grudniu 1806 r. w ramach pierwszej wojny polskiej. Warto zauważyć, że Krupka była miejscem wielogodzinnych zmagań walczących stron, ponieważ tu umieszczona została silna bateria rosyjskiej artylerii desperacko bronionej do zapadnięcia zmroku[4].
Ważną cezurą w dziejach Krupki był rok 1819, kiedy to nastąpiła kasata klasztoru kanoników regularnych w Czerwińsku, a jego dobra, w tym Krupka przeszły na własność rządową[5]. Takie obiekty jak młyn wodny, karczma Wielopole oraz budynki przy zbiegu ulic Św. Wojciecha i Warszawskiej stały się własnością rządową. W związku z tym wydarzeniem probostwo w Nasielsku, po 305 latach przynależności do klasztoru w Czerwińsku, przeszło w ręce kleru diecezjalnego[6].
Słownik geograficzny Królestwa Polskiego zawiera informację dotyczącą Krupki o słowach następujących: Krupka, powiat pułtuski, gmina Nasielsk i parafia nasielska. W 1827 r. było 6 domów i 16 mieszkańców[7]. Widzimy zatem, powolny, ale jednak wzrost liczby mieszkańców osady Krupka i zajmowanych przez nich domostw porównując je do czasów przedrozbiorowych.
W okresie postyczniowym, kartografowie rosyjscy pod nazwą Krupki objęli całe zachodnie przedmieście Nasielska. Tylko na ich mapie sztabowej z 1885 r. nazwa Krupka widnieje tam, gdzie jest obecnie, natomiast mapa niemiecka 1915 r. lokuje osadę poprawnie.
Przełom XIX i XX w. przyniósł Krupce dalszy wzrost liczby mieszkańców oraz zajmowanych przez nich zabudowań. Istotnym czynnikiem rozwoju demograficznego i przestrzennego tej wsi u schyłku XIX w. była z pewnością budowa linii Kolei Nadwiślańskiej przebiegającej przez sąsiednie Pieścirogi. Osiedlali się tu bowiem zarówno kolejarze jak i przedstawiciele zawodów pokrewnych takich jak: dorożkarze, woźnice i handlarze węglem. Nastąpił więc wzmożony rozwój ruchu budowlanego, który rozwijał się na ogół żywiołowo bez opracowanych planów regulacyjnych, w formie typowej zabudowy przedmieść o małej skali architektonicznej, graniczącej niemal z bieda-budownictwem[8].
Rosyjskie źródło oparte na spisie powszechnym przeprowadzonym w 1897 r. zawiera informację mówiącą, że na obszarze dzisiejszej Krupki zamieszkiwało 87 osób, w tym 39 mężczyzn i 48 kobiet[9]. Z kolei dr Ryszard Małowiecki w opracowaniu Miasto Nasielsk i okoliczne wsie oszacował liczbę zagród na Krupce na 18 osad[10]. Potwierdza to zatem rozwój zabudowy na styku Nasielsk – Nowa Wieś – Pieścirogi, co miało ścisły związek z Koleją Nadwiślańską zapewniającą pracę w mikroregionie oraz możliwość dojazdu do warszawskiego rynku pracy.
Inną informację na temat Krupki podaje polskie źródło drukowane będące efektem spisu powszechnego z 30 września 1921 r., które mówi, że wieś posiadała zaledwie 4 budynki i 20 mieszkańców, w tym 11 mężczyzn i 9 kobiet. Wszyscy z nich zadeklarowali narodowość polską i religię rzymsko-katolicką[11]. Informacja ta z całą pewnością dotyczy tylko osady młynarskiej prawidłowo nazywanej Krupką, natomiast pomija osadę Głębowo mylnie zaznaczoną jako Krupka na rosyjskich mapach.
W okresie międzywojennym, a ściślej mówiąc w 1930 r. Krupkę oraz Broninek, Nową Wieś i Pniewską Górkę włączono w obszar administracyjny Nasielska, który 20-krotnie powiększył swoją powierzchnię osiągając 882 ha[12]. Uzasadnieniem tej decyzji była troska o zabezpieczenie terenów pod przyszły rozwój przestrzenny Nasielska, ale głównie chodziło o zmianę stosunków wyznaniowych w mieście zdominowanym przez Żydów[13]. Krupka nadal zachowała swój dotychczasowy rolniczy charakter, skupiając mieszkańców utrzymujących się głównie z rolnictwa i furmaństwa.
Pisząc o Krupce, należy choć kilka słów poświęcić urodzonemu tam Kazimierzowi Karasiewiczowi (1910-1944), synowi furmana Teodora i Marianny z Ostaszewskich. W ogromnym skrócie mówiąc Kazimierz Karasiewicz wpisał się do nasielskiego panteonu jako operator filmowy PAT-u, dokumentalista walk na Zachodzie, lotnik XII Armii amerykańskich sił powietrznych oraz kawaler wielu amerykańskich odznaczeń wojennych[14]. Jego bogaty w fakty biogram został opracowany przez niestrudzonych badaczy dziejów Nasielska pana Zdzisława Suwińskiego i pana Tomasza Krasonia, którzy zawarli w nim cenną uwagę: … nieważne skąd się pochodzi i kim się jest, zawsze można uczynić swe życie wyjątkowym[15].
[1] ADP, Akta wizytacyjne parafii Nasielsk, vol. 270.
[2] Encyklopedia staropolska – ilustrowana Zygmunta Glogera, t. III, Warszawa 1902, s. 105 (mowa tu o krupniku).
[3] Plan des environs de Nasielsk, dessine et grava par Ambroise Tardieu, Campagne 1807, w zasobie Nasielskiego Domu Edukacji i Historii.
[4] Pszczółka krakowska, rok 1822, t. III, s. 20.
[5] W. H. Gawarecki, Pamiętniki religijno-moralne, t. 10, Warszawa 1846, s. 197.
[6] S. Tyc, Rozwój gospodarczy Nasielska w czasach Królestwa Kongresowego [w:] Dzieje Nasielska pod red. J. Grabowskiego, Nasielsk 2025, s. 173.
[7] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, pod red. F. Sulimierskiego, B. Chlebowskiego, W. Walewskiego, t. 4, Warszawa 1880, s. 731.
[8] S. Tyc, Życie gospodarcze Nasielska i ziemi nasielskiej w latach 1865-1914, [w:] Dzieje Nasielska, op. cit. s. 208.
[9] Pierwaja wsieobszczaja pierepis naselenia Rossijskoj Imperii 1897, t. I, Warszawskaja gubernia (dodatek); A. Mickiewicz, S. Tyc, Materiały źródłowe do dziejów miast położonych wokół Warszawy przełom XIX i XX w., Wyszków-Pułtusk 2009, s. 31.
[10] R. Małowiecki, Miasto Nasielski okoliczne wsie. Wytyczne konserwatorskie do planu zagospodarowania przestrzennego, Ciechanów 1993, s. 23-24.
[11] Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej, t. I, M. st. Warszawa, Województwo warszawskie, Warszawa 1925, s. 15.
[12] I. Kazimierski, Miasta i miasteczka na Mazowszu i Podlasiu Nadbużańskim w latach 1919-1939, [w:] Mazowsze w dwudziestoleciu międzywojennym (w granicach województwa warszawskiego), pod red. A. Stawarza, Warszawa 1999, s. 107.
[13] S. Tyc, W odrodzonym państwie polskim, [w:] Dzieje Nasielska, op. cit., s. 438.
[14] Z. Suwiński, T. Krasoń, Świat filmów i zdjęć por. Kazimierza Karasiewicza. Biogram rozszerzony, Nasielsk 2017, s. 3.
[15] Ibidem, s. 1.
